Các giai đoạn thoát vị đĩa đệm thường được người bệnh hiểu là một thang từ “nhẹ” đến “nặng”. Trên thực tế, các thuật ngữ như phồng đĩa đệm, lồi/protrusion, thoát vị dạng đùn/extrusion và mảnh rời/sequestration chủ yếu mô tả hình thái trên hình ảnh. Chúng không tự động cho biết mức độ đau, khả năng hồi phục hay việc có cần phẫu thuật hay không.
Tóm tắt nhanh: MRI cần được đọc cùng triệu chứng và khám thần kinh. Một hình ảnh trông rõ vẫn có thể ít triệu chứng, trong khi tổn thương nhỏ ở vị trí sát rễ thần kinh có thể gây đau lan hoặc yếu. Bí tiểu, mất kiểm soát đại tiểu tiện, tê vùng yên ngựa hoặc yếu chân tăng nhanh là dấu hiệu cần cấp cứu.
Đĩa đệm thay đổi như thế nào?
Đĩa đệm nằm giữa hai thân đốt sống, gồm phần nhân nhầy ở trung tâm và vòng sợi bao quanh. Theo tuổi, tải cơ học, di truyền và nhiều yếu tố khác, đĩa đệm có thể mất nước, xuất hiện khe nứt hoặc biến đổi hình dạng. “Thoái hóa”, “phồng” và “thoát vị” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh đang gây triệu chứng.
Khuyến nghị thuật ngữ của North American Spine Society, American Society of Spine Radiology và American Society of Neuroradiology nhấn mạnh việc mô tả đĩa đệm bằng từ ngữ chuẩn, tách mô tả hình ảnh khỏi kết luận nguyên nhân đau. Vì vậy, cách gọi “giai đoạn 1–4” chỉ là lối giải thích đơn giản hóa, không phải hệ thống duy nhất được mọi hướng dẫn dùng để quyết định điều trị.
Bốn mức thường được gọi là “giai đoạn”
1. Thoái hóa hoặc phồng đĩa đệm
Đĩa đệm có thể giảm chiều cao, giảm tín hiệu nước hoặc phồng rộng ra ngoài bờ thân đốt sống. Phồng đĩa đệm thường lan tỏa, không đồng nghĩa với thoát vị khu trú. Nhiều thay đổi dạng này xuất hiện ở người không đau, nên không nên chỉ nhìn một dòng trong kết quả MRI để khẳng định nguyên nhân.
2. Lồi đĩa đệm (protrusion)
“Protrusion” là một dạng thoát vị khu trú trong đó phần đáy tiếp xúc với đĩa đệm rộng hơn phần nhô ra. Tác động lâm sàng phụ thuộc vị trí: trung tâm, cạnh trung tâm, lỗ liên hợp hay ngoài lỗ; và việc mô đĩa có tiếp xúc hoặc chèn ép cấu trúc thần kinh phù hợp với triệu chứng hay không.
3. Thoát vị dạng đùn (extrusion)
Ở dạng extrusion, phần mô thoát vị nhô ra có kích thước lớn hơn phần nối với đĩa ở ít nhất một mặt phẳng, hoặc mô đĩa vượt ra trên/dưới khoảng đĩa. Hình ảnh này không đồng nghĩa chắc chắn phải mổ. Quyết định vẫn dựa vào đau, chức năng, sức cơ, cảm giác, phản xạ, thời gian diễn tiến và đáp ứng với điều trị bảo tồn.
4. Mảnh rời (sequestration)
Sequestration mô tả mảnh đĩa đệm đã mất liên tục với đĩa gốc. Đây là thông tin quan trọng với bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và chuyên khoa cột sống, nhưng vẫn không phải “bản án” phẫu thuật. Một số mảnh thoát vị có thể giảm kích thước theo thời gian; ngược lại, triệu chứng thần kinh tiến triển cần được đánh giá sớm bất kể tên hình thái.
Bảng hiểu nhanh ý nghĩa lâm sàng
| Thuật ngữ | Mô tả chính | Điều không nên suy diễn |
|---|---|---|
| Phồng đĩa đệm | Đĩa nhô rộng, thường không khu trú | Không mặc định là nguyên nhân đau hoặc “tiền thoát vị” chắc chắn tiến triển |
| Protrusion | Thoát vị khu trú, đáy rộng hơn phần nhô | Không tự xác định mức độ đau |
| Extrusion | Phần nhô lớn hơn phần nối hoặc vượt lên/xuống khoảng đĩa | Không đồng nghĩa bắt buộc phẫu thuật |
| Sequestration | Mảnh thoát vị tách khỏi đĩa gốc | Không thể quyết định tiên lượng nếu thiếu khám và diễn tiến |
Vì sao “giai đoạn nặng” chưa chắc đau nhiều hơn?
Cảm giác đau chịu ảnh hưởng bởi vị trí và phản ứng viêm quanh rễ thần kinh, không chỉ bởi kích thước mô thoát vị. Hình ảnh thoái hóa và lồi đĩa đệm cũng khá phổ biến ở người không có triệu chứng. Do đó, kết quả MRI cần trả lời ba câu hỏi: tổn thương có ở đúng bên và đúng tầng phù hợp triệu chứng không; có dấu hiệu thần kinh khách quan không; và kết quả có làm thay đổi hướng điều trị không.
Một bài tổng quan cũ trên website có thể giúp bạn hiểu rộng hơn về nguyên nhân, triệu chứng và hướng điều trị thoát vị đĩa đệm. Bài hiện tại chỉ tập trung giải thích thuật ngữ hình ảnh để tránh tự chẩn đoán từ phim.
Khi nào cần MRI?
NICE không khuyến nghị chụp hình ảnh thường quy tại tuyến không chuyên khoa cho đau thắt lưng có hoặc không có đau thần kinh tọa, trừ khi nghi ngờ nguyên nhân nghiêm trọng. MRI thường được cân nhắc khi có thiếu hụt thần kinh nặng hoặc tiến triển, nghi hội chứng chùm đuôi ngựa, hoặc khi triệu chứng dai dẳng và kết quả dự kiến sẽ thay đổi quyết định can thiệp.
MRI rất hữu ích nhưng không thay thế khám. Chụp “để biết giai đoạn” khi không có chỉ định có thể dẫn đến lo lắng, gắn nhãn bệnh và điều trị quá mức những thay đổi vốn có thể không gây triệu chứng.
Dấu hiệu cần cấp cứu hoặc khám sớm
Đến cấp cứu ngay nếu đau lưng/đau chân đi kèm một trong các dấu hiệu:
- Bí tiểu, khó bắt đầu tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất kiểm soát đại tiện.
- Tê vùng quanh hậu môn, bộ phận sinh dục hoặc mặt trong đùi (“vùng yên ngựa”).
- Yếu một hoặc hai chân tăng nhanh, bàn chân rũ, đi lại đột ngột khó khăn.
- Đau sau chấn thương mạnh, hoặc đau kèm sốt và tình trạng toàn thân xấu.
Nên đặt lịch khám sớm nếu đau lan xuống tay/chân kéo dài, tê tái diễn, sức cơ giảm, đau tăng dần, sụt cân không chủ ý, có tiền sử ung thư/nhiễm trùng, hoặc triệu chứng ảnh hưởng rõ tới giấc ngủ và chức năng.
Điều trị có dựa vào “giai đoạn” không?
Không nên dựa vào một nhãn giai đoạn đơn độc. Khi không có dấu hiệu cấp cứu, đa số trường hợp được bắt đầu bằng giáo dục, duy trì hoạt động phù hợp, chương trình vận động/phục hồi chức năng và thuốc khi bác sĩ chỉ định. Nghỉ giường kéo dài thường không được khuyến khích.
NICE chỉ xem xét liệu pháp bằng tay như một phần của gói điều trị có vận động, không phải phương pháp độc lập. Nếu cân nhắc nắn chỉnh, cần biết khi nào thoát vị đĩa đệm có thể hoặc không nên nắn chỉnh, đồng thời sàng lọc thiếu hụt thần kinh và chống chỉ định.
Phẫu thuật giải ép có thể được cân nhắc khi đau thần kinh tọa không cải thiện đau hoặc chức năng với điều trị không phẫu thuật và hình ảnh phù hợp triệu chứng. Yếu cơ tiến triển hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa cần đánh giá khẩn hơn. Không có hình thái MRI nào tự động bảo đảm kết quả của một phương pháp.
Câu hỏi nên hỏi khi đọc kết quả MRI
- Thuật ngữ này mô tả hình thái hay đã chứng minh nguyên nhân gây đau?
- Vị trí tổn thương có phù hợp bên đau, vùng tê và kết quả khám thần kinh không?
- Có hẹp ống sống, hẹp lỗ liên hợp hoặc chèn ép rễ/tủy cần lưu ý không?
- Có dấu hiệu nào cần chuyển khám khẩn hoặc chuyên khoa không?
- Kết quả này thay đổi kế hoạch điều trị như thế nào?
- Mục tiêu chức năng và mốc đánh giá lại là gì?
Câu hỏi thường gặp
Phồng đĩa đệm có chắc chắn sẽ thành thoát vị không?
Không. Đây là các mô tả hình thái, không phải một chuỗi tiến triển chắc chắn ở mọi người. Cần quản lý triệu chứng và yếu tố nguy cơ thay vì theo dõi bằng nỗi lo từ tên gọi.
Extrusion có phải mổ không?
Không nhất thiết. Chỉ định phụ thuộc triệu chứng, thiếu hụt thần kinh, thời gian diễn tiến, mức ảnh hưởng chức năng, đáp ứng bảo tồn và mức độ phù hợp giữa hình ảnh với lâm sàng.
MRI nặng nhưng ít đau có nguy hiểm không?
Cần được bác sĩ đối chiếu với khám. Ít đau không loại trừ thiếu hụt thần kinh, nhưng hình ảnh rõ cũng không có nghĩa chắc chắn nguy hiểm. Hãy chú ý sức cơ, cảm giác, kiểm soát đại tiểu tiện và khả năng đi lại.
Tài liệu tham khảo
- Fardon DF và cộng sự. Lumbar disc nomenclature: version 2.0.
- AJNR/PMC: Lumbar disc nomenclature version 2.0.
- NICE NG59: Low back pain and sciatica – recommendations.
- NICE QS155: Referrals for imaging.
- ACR Appropriateness Criteria: Low Back Pain.
- American Association of Neurological Surgeons: Herniated Disc.
Nội dung chỉ nhằm cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị cá thể hóa. Nếu có dấu hiệu cấp cứu, hãy liên hệ dịch vụ cấp cứu tại nơi bạn đang ở.
