Thoát vị đĩa đệm có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào dọc theo cột sống, nhưng thường xảy ra nhất ở phần lưng dưới. Đôi khi còn được gọi là phồng, lồi đĩa đệm hoặc vỡ. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của đau lưng dưới, cũng như đau chân, hoặc đau thần kinh tọa.
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng là gì?
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng là một thuật ngữ trong y học thường được sử dụng khi xét nghiệm hình ảnh (MRI) cho thấy một phần hoặc toàn bộ lớp bao xơ bên ngoài đĩa đệm bị rách, khiến nhân nhày thoát ra ngoài gây viêm và kích thích rễ thần kinh hoặc tủy sống gây ra các biểu hiện đau nhức lan dọc xuống mông, bắp đùi, cẳng chân kèm theo tê bì, yếu cơ…
Các triệu chứng thoát vị đĩa đệm thường khởi phát không có lý do rõ ràng. Hoặc chúng có thể xảy ra khi một người nâng vật nặng và/hoặc vặn lưng dưới, những chuyển động gây thêm căng thẳng cho đĩa đệm.
Nhiều người bị thoát vị đĩa đệm thắt lưng cải thiện với điều trị bảo tồn, nhưng tiến triển khác nhau. Không dùng một tỷ lệ hoặc thời hạn chung để hứa tự khỏi hay trì hoãn khám khi có yếu cơ và dấu hiệu cảnh báo.
Các chuyên gia tin rằng các triệu chứng của thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng có thể tự khỏi vì 3 lý do:
- Cơ thể coi khối thoát vị như một vật lạ và tấn công chúng làm thu nhỏ khối thoát vị và giảm số lượng các protein gây viêm gần rễ thần kinh.
- Theo thời gian, một phần nước từ bên trong đĩa đệm bị hấp thụ vào cơ thể khiến đĩa đệm bị co lại. Đĩa đệm nhỏ hơn, ít có khả năng kích thích các rễ thần kinh.
- Các bài tập ưỡn bụng có thể làm đĩa đệm đẩy về phía trước và giảm bớt chèn ép thần kinh. nhưng các bài tập này vẫn còn gây tranh cãi trong cộng đồng y khoa.
Do vậy nếu một phương pháp điều trị nào đó mất vài tháng mới tỏ ra hiệu quả thì có thể phương pháp đó không hề có tác dụng mà bạn đỡ đau là do chính cơ thể bạn đã tự chữa lành.
Nguyên nhân
Tuổi và giới tính: Ở những người trên 30 tuổi, quá trình sinh tổng hợp collagen giảm, đĩa đệm giảm đi tính mềm mại, nhân nhày có thể bị khô, các đĩa đệm bắt đầu co lại và không gian giữa các đốt sống ngày càng hẹp, vòng sụn bên ngoài xơ hóa, rạn nứt và có thể rách, quá trình này được gọi là thoái hóa đĩa đệm. Ngoài ra nam giới có nguy cơ thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng cao gấp đôi so với nữ giới.
Do thói quen xấu: Sinh hoạt, lao động, làm việc gắng sức hoặc sai tư thế tạo ra các vi trấn thương làm sai lệch cấu trúc cột sống và tổn thương đĩa đệm. Ví dụ: đi giày cao gót, để ví sau túi quần, ngồi vắt chân chữ ngũ, nâng đồ vật không đúng cách, thường xuyên ngồi làm việc vẹo người sang một bên, vừa ngồi vừa gác một chân lên ghế, để màn hình máy tính quá thấp, cúi cổ quá lâu khi dùng điện thoại…
Chấn thương: Lực tác động mạnh tới vùng lưng trong các trường hợp như tai nạn lao động, tai nạn giao thông, chấn thương thể thao đều làm thay đổi cấu trúc, vị trí đốt sống và đĩa đệm, tăng nguy cơ thoát vị.
Các bệnh lý bẩm sinh hoặc mắc phải: Dị dạng đốt sống, gai đôi, thoái hóa cột sống, gù vẹo…
Thừa cân có thể ảnh hưởng tải vận động và sức khỏe chung. Quản lý cân nặng cần phù hợp từng người; không áp dụng con số nguy cơ tái phát “gấp 12 lần” khi chưa có nguồn và bối cảnh nghiên cứu rõ ràng.
Yếu tố nguy cơ
Hút thuốc: Nicotine hạn chế lưu lượng máu đến các đĩa đệm, làm tăng tốc độ thoái hóa đĩa đệm và cản trở quá trình tự hồi phục. Đĩa đệm bị thoái hóa sẽ kém dẻo dai hơn, dễ bị rách hoặc nứt, có thể dẫn đến thoát vị.
Chế độ ăn: Ăn uống không đủ chất dinh dưỡng, thường xuyên sử dụng rượu bia, chất kích thích cũng làm tăng nguy cơ hình thành thoát vị đĩa đệm.
Yếu tố di truyền: Tiền sử trong gia đình có người từng mắc các bệnh lý về cột sống, đĩa đệm thì tỷ lệ mắc thoát vị cũng cao hơn.
Lái xe thường xuyên. Ngồi một chỗ trong thời gian dài, cộng với rung động từ động cơ ô tô, có thể gây áp lực lên cột sống và đĩa đệm của bạn.
Triệu chứng
Trong hầu hết các trường hợp, đau thắt lưng là triệu chứng đầu tiên của thoát vị đĩa đệm. Cơn đau này có thể kéo dài trong vài ngày, sau đó sẽ cải thiện. Các triệu chứng khác có thể bao gồm:
- Đau cột sống thắt lưng, cơn đau có thể âm ỉ kéo dài vài ngày, vài tuần hoặc có thể xuất hiện đột ngột, dữ dội sau một động tác sai tư thế hoặc mang vác đồ quá sức, về sau khi có động tác gắng sức tương tự thì cơn đau lại tái phát
- Đau lan có thể kèm theo nhói buốt, tê cứng như có dòng điện chạy dọc từ hông, mông xuống đùi, cẳng chân và cả bàn chân tùy theo vị trí thoát vị
- Tê hoặc cảm giác ngứa ran ở chân và/hoặc bàn chân
- Yếu ở chân và/hoặc bàn chân
- Mất kiểm soát bàng quang hoặc ruột: khối thoát vị chèn ép vào đám rối thần kinh đuôi ngựa khiến cơ vòng tiết niệu và hậu môn bị giảm trương lực gây rối loạn cơ tròn với biểu hiện là đái tiểu tiện không tự chủ, Đây là một tình trạng nguy hiểm và cần được điều trị ngay lập tức. Nếu chậm trễ người bệnh có thể bị tổn thương vĩnh viễn.
Phương pháp chẩn đoán
- X-Quang: Giúp thấy được những thay đổi cấu trúc cột sống như lệch, vẹo, gù, giảm đường cong sinh lý cột sống, giảm chiều cao tầng đĩa đệm, tình trạng bán trật đốt sống và một số bất thường cột sống khác (trên phim x-quang không thể thấy được hình ảnh khối thoát vị)
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): là xét nghiệm có độ chính xác cao để chẩn đoán xác định vị trí thoát vị. Trên phim có thể xác định được thoát vị ra trước, ra sau, sang hai bên hoặc thoát vị nội xốp, tương ứng với định khu trên lâm sàng
- Chụp bao rễ cản quang: Đây là phương pháp cho thấy hình ảnh gián tiếp của thoát vị đĩa đệm bằng hình ảnh hẹp ống sống, lỗ tiếp hợp, song không phân biệt được chèn ép do các nguyên nhân khác nên thường chỉ được dùng cho trường hợp nghi ngờ nhưng không thể chụp MRI.
- Chụp cắt lớp (CT): Có giá trị trong các trường hợp thoát vị đĩa đệm có thoái hóa cột sống, vôi hóa dây chằng dọc sau, dày dây chằng vàng.
- Các thăm dò khác: Điện cơ đồ và đo thời trị dây thần kinh cho phép chẩn đoán vị trí của thoát vị đĩa đệm.
Điều trị
Hiện nay việc chữa thoát vị đĩa đệm có thể dùng nhiều biện pháp khác nhau như điều trị nội khoa, vật lý trị liệu, phục hồi chức năng, nắn chỉnh cột sống, phẫu thuật, thay đổi lối sống, mỗi phương pháp này đều có những ưu nhược điểm khác nhau.
Thuốc: lựa chọn dựa trên triệu chứng, bệnh nền và tư vấn y tế; không tự phối hợp thuốc chống viêm với thuốc giãn cơ.
Tiêm ngoài màng cứng chỉ được cân nhắc cho trường hợp phù hợp sau đánh giá chuyên khoa. Cần trao đổi lợi ích, rủi ro và lựa chọn khác; không xem tiêm là cách sửa cấu trúc đĩa đệm.
Thuốc y học cổ truyền cần được kiểm tra thành phần, nguồn gốc và tương tác với thuốc đang dùng. Không mặc định phù hợp người cao tuổi hoặc có tác dụng phục hồi đĩa đệm.
Châm cứu có thể hỗ trợ một số loại đau nhưng không được hiểu là chữa khỏi thoát vị hay giải quyết mọi tê yếu thần kinh.
Phục hồi chức năng tập trung mục tiêu hoạt động và bài tập phù hợp. Không phải mọi thiết bị trị liệu, kéo giãn hoặc đai lưng đều có lợi; cần đánh giá đáp ứng thực tế.
Xoa bóp bấm huyệt: có thể làm dịu cơn đau lưng bằng cách tăng cường lưu thông máu, thư giãn cơ và giải phóng chất giảm đau tự nhiên của cơ thể, được gọi là endorphin.
Liệu pháp hành vi nhận thức: Phương pháp này thường liên quan đến việc học thiền và các kỹ thuật thở, cũng như tập yoga. Nghiên cứu đã tìm thấy giá trị trong việc giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm, bao gồm một nghiên cứu cho thấy nó có hiệu quả như liệu pháp hành vi nhận thức để cải thiện khả năng đối phó với chứng đau lưng mãn tính của bệnh nhân.
Chườm lạnh: có thể hữu ích để giảm bớt tình trạng viêm ban đầu và co thắt cơ liên quan đến thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng. Chườm đá có hiệu quả nhất trong 48 giờ đầu tiên sau khi cơn đau lưng bắt đầu.
Chườm ấm: Chườm nóng có thể giúp giảm đau co thắt cơ sau 48 giờ đầu tiên. Đệm sưởi, gạc nóng đều là những lựa chọn tốt. Nhiệt ẩm, chẳng hạn như tắm nước nóng, có thể được ưu tiên.
Liệu pháp bằng tay có thể là một phần kế hoạch điều trị ở người phù hợp; không đẩy đĩa đệm về chỗ cũ. Có yếu thần kinh tiến triển cần đánh giá chuyên khoa thay vì tiếp tục nắn.
Ocean Healthcare cho biết bác sĩ Vũ Như Đạt cùng cộng sự phụ trách chuyên môn. Hãy hỏi rõ người trực tiếp khám, phạm vi hành nghề, mục tiêu và tiêu chí đánh giá lại trước khi bắt đầu điều trị.
Phòng ngừa
- Tập thể dục khoa học và đều đặn: Thái cực quyền, gym, yoga, thể thao, đi bộ, đặc biệt là treo xà và bơi nội là những bộ môn giúp tăng cường sự dẻo giai và hỗ trợ rất tốt cho người bị thoát vị. Lưu ý rằng trước khi tập cần phải khởi động kỹ tránh chấn thương không đáng có
- Duy trì cân nặng ở mức hợp lý, chỉ số BMI nằm trong khoảng 18,5-22,9
- Ngồi làm việc giữ thẳng lưng, sau khoảng 30’- 1 giờ phải đứng dậy đi lại, tập vài động tác nhẹ, để màn hình máy tính ngang tầm mắt, không cúi quá lâu khi dùng điện thoại, không để ví sau túi, không ngồi vắt chân…
- Không mang vác, nâng vật nặng quá sức, sai tư thế
- Thường xuyên tắm nắng: mỗi ngày tắm nắng 15 phút, thời gian tắm nắng tốt nhất thừ 9h30’ sáng tới 15h30’ chiều.
- Chế độ ăn uống khoa học, đầy đủ dinh dưỡng, bổ sung vitamin D3+K2, vitamin C
- Tránh hút thuốc và báo đầy đủ thuốc/chất đang sử dụng khi đi khám; không tự ngừng thuốc điều trị đã được kê.
- Kiểm tra sức khỏe định kỳ giúp sớm phát hiện và điều trị
Dấu hiệu cần cấp cứu
Đau lưng/đau chân kèm tê vùng sinh dục hoặc hậu môn, bí tiểu, mất kiểm soát đại tiểu tiện hoặc yếu hai chân tăng nhanh cần được đánh giá ngay. Đọc cách phân luồng đau lưng kèm tê chân.
Nguồn: NHS — Thoát vị đĩa đệm; NIAMS — Đánh giá và điều trị. Nội dung tham khảo, không thay thế khám trực tiếp.
Trước khi chọn liệu pháp bằng tay, đọc thoát vị đĩa đệm có nên nắn chỉnh cột sống.
bài viết liên quan