Dấu hiệu gợi ý thoát vị đĩa đệm chèn ép thần kinh không chỉ là đau tại cổ hoặc lưng. Những biểu hiện đáng chú ý hơn gồm đau lan theo tay hoặc chân, tê châm chích, giảm cảm giác, yếu cơ và thay đổi khả năng đi lại hoặc cầm nắm. Mức độ đau không luôn phản ánh mức chèn ép; yếu cơ tăng dần, rối loạn tiểu tiện–đại tiện hoặc tê vùng yên ngựa cần được đánh giá khẩn cấp.
Thoát vị đĩa đệm chèn ép thần kinh là gì?
Đĩa đệm thoát vị có thể tiếp xúc hoặc gây phản ứng viêm quanh rễ thần kinh. Khi đó, triệu chứng thường xuất hiện dọc vùng do rễ thần kinh chi phối thay vì chỉ khu trú ở cột sống. Một số thoát vị thấy trên MRI hoàn toàn không gây triệu chứng, vì vậy không thể kết luận chèn ép có ý nghĩa chỉ từ hình ảnh.
Ở thắt lưng, tình trạng thường biểu hiện dưới dạng đau rễ thần kinh tọa. Ở cổ, người bệnh có thể đau lan xuống vai, cánh tay hoặc bàn tay. Hiếm hơn, thoát vị lớn có thể ảnh hưởng nhiều rễ thần kinh hoặc tủy sống và tạo ra tình huống cần xử trí khẩn.
5 nhóm dấu hiệu thường gặp
1. Đau lan theo tay hoặc chân
Đau có thể có tính chất bỏng rát, như điện giật hoặc nhói, chạy từ cổ xuống vai–tay hoặc từ lưng/mông xuống chân. Đau lan một bên là kiểu thường gặp nhưng không đủ để tự chẩn đoán. Ho, hắt hơi, rặn hoặc một số tư thế có thể làm đau tăng do áp lực quanh rễ thần kinh thay đổi.
2. Tê, châm chích hoặc giảm cảm giác
Cảm giác kiến bò, kim châm hoặc một vùng da kém nhạy có thể xuất hiện ở cánh tay, bàn tay, cẳng chân hoặc bàn chân. Vùng tê đôi khi gợi ý rễ thần kinh liên quan, nhưng bản đồ cảm giác giữa các rễ có thể chồng lấp và bệnh thần kinh ngoại biên cũng gây triệu chứng tương tự.
3. Yếu cơ
Yếu cơ đáng quan tâm hơn cảm giác mỏi thông thường. Ví dụ: khó nâng mũi chân, thường xuyên vấp; khó kiễng chân; đầu gối dễ khuỵu; cầm đồ hay rơi hoặc khó mở nắp chai. Yếu xuất hiện mới hoặc tăng nhanh cần khám sớm, không nên tự tập sức mạnh để “kiểm tra”.
4. Phản xạ hoặc phối hợp vận động thay đổi
Bác sĩ có thể kiểm tra phản xạ gân xương, sức cơ, cảm giác và các nghiệm pháp căng rễ thần kinh. Người bệnh có thể nhận thấy bước đi mất vững, bàn tay vụng về hoặc khó thực hiện động tác tinh tế. Những biểu hiện hai bên hoặc kèm mất thăng bằng cần loại trừ tổn thương tủy sống.
5. Triệu chứng tăng theo một số tư thế hoặc vận động
Ngồi lâu, cúi, nâng hoặc một tư thế cổ nhất định có thể làm đau lan tăng. Tuy nhiên, triệu chứng thay đổi theo tư thế không chứng minh riêng thoát vị đĩa đệm; khám lâm sàng vẫn cần thiết để phân biệt với đau cơ–khớp, bệnh lý khớp vai, hẹp ống sống hoặc bệnh thần kinh ngoại biên.
Dấu hiệu theo vị trí cột sống
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng
- Rễ L4: có thể đau hoặc tê vùng trước đùi–mặt trong cẳng chân, kèm khó duỗi gối.
- Rễ L5: có thể đau lan mặt ngoài chân đến mu bàn chân/ngón cái, kèm khó nâng mũi chân hoặc ngón cái.
- Rễ S1: có thể đau lan sau đùi–bắp chân đến bờ ngoài bàn chân, kèm khó kiễng chân.
Đây là các mẫu thường gặp, không phải quy tắc tuyệt đối. Triệu chứng thực tế có thể giao thoa và cần đối chiếu với sức cơ, cảm giác, phản xạ cùng hình ảnh khi có chỉ định.
Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ
- Đau từ cổ hoặc bả vai lan xuống cánh tay, đôi khi đến ngón tay.
- Tê hoặc châm chích ở vai, cẳng tay hoặc bàn tay.
- Yếu khi nâng vai, gấp/duỗi khuỷu, duỗi cổ tay hoặc cầm nắm tùy rễ bị ảnh hưởng.
- Nếu tủy cổ bị ảnh hưởng: bàn tay vụng về, đi không vững, chân cứng hoặc triệu chứng xuất hiện ở nhiều chi.
Dấu hiệu nào cần cấp cứu?
Đến khoa cấp cứu ngay nếu có một trong các biểu hiện sau:
- Bí tiểu, mất cảm giác buồn tiểu hoặc mất kiểm soát tiểu tiện/đại tiện.
- Tê vùng yên ngựa: quanh hậu môn, bộ phận sinh dục hoặc mặt trong hai đùi.
- Yếu liệt tăng nhanh, mất cảm giác rõ ở một hoặc hai chân.
- Khó đi lại mới xuất hiện, mất thăng bằng rõ hoặc bàn tay vụng về tăng nhanh kèm triệu chứng cổ.
- Đau thần kinh sau chấn thương nặng, hoặc kèm sốt/nhiễm trùng, tiền sử ung thư.
Những dấu hiệu này có thể liên quan hội chứng chùm đuôi ngựa, chèn ép tủy hoặc nguyên nhân nghiêm trọng khác. Không chờ triệu chứng tự hết và không tự lái xe nếu chân yếu hoặc mất cảm giác.
Đau lan có chắc chắn là chèn ép thần kinh không?
Không. Đau quy chiếu từ khớp, cơ, dây chằng, bệnh lý khớp háng–vai, thần kinh ngoại biên hoặc bệnh mạch máu cũng có thể lan theo chi. Ngược lại, người có thoát vị trên MRI nhưng không đau lan, không tê và không yếu có thể không có chèn ép rễ thần kinh có ý nghĩa lâm sàng.
Chẩn đoán cần ghép bệnh sử với khám sức cơ, cảm giác, phản xạ và nghiệm pháp chuyên biệt. Không nên tự ấn, kéo hoặc thực hiện nghiệm pháp mạnh tại nhà để xác định rễ thần kinh.
Có cần chụp MRI ngay không?
MRI không được khuyến nghị thường quy cho mọi trường hợp đau cổ hoặc đau lưng. Hình ảnh thường được cân nhắc sớm khi có thiếu hụt thần kinh nặng hoặc tiến triển, nghi hội chứng chùm đuôi ngựa, chèn ép tủy, nhiễm trùng, ung thư hoặc chấn thương. Với triệu chứng kéo dài, MRI có thể được chỉ định nếu kết quả dự kiến làm thay đổi hướng điều trị.
Ảnh MRI cần được đối chiếu đúng bên, đúng mức rễ thần kinh và biểu hiện lâm sàng; “thoát vị lớn” trên báo cáo không tự động đồng nghĩa với phải phẫu thuật.
Khi nào nên đặt lịch khám sớm?
- Đau lan kéo dài hoặc tăng dần sau vài tuần.
- Tê lan rộng, ảnh hưởng giấc ngủ hoặc sinh hoạt.
- Có yếu cơ, dù chưa rõ có tiến triển hay không.
- Đau tái diễn nhiều lần hoặc không đáp ứng với điều chỉnh hoạt động.
- Có bệnh nền, loãng xương, suy giảm miễn dịch hoặc tiền sử ung thư.
Bạn có thể đọc bài tổng quan về nguyên nhân, triệu chứng và hướng điều trị thoát vị đĩa đệm. Với triệu chứng thắt lưng, xem thêm thoát vị đĩa đệm L4–L5; với cổ lan tay, tham khảo dấu hiệu thường gặp ở C5–C6.
Tài liệu tham khảo
- American Association of Neurological Surgeons. Herniated Disc.
- American Association of Neurological Surgeons. Cauda Equina Syndrome.
- NHS. Slipped disc.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Herniated Disk.
- Kreiner DS và cộng sự. Evidence-based guideline for lumbar disc herniation with radiculopathy.
- Yoon WW và cộng sự. WFNS recommendations on clinical and radiologic diagnosis.
- American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria: Low Back Pain.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp bởi nhân viên y tế.
