Thoát vị đĩa đệm có tự khỏi không? Câu trả lời ngắn là: nhiều người có thể giảm đau và phục hồi chức năng mà không cần phẫu thuật; một số khối thoát vị thắt lưng còn có thể co nhỏ hoặc được cơ thể hấp thu một phần. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi đĩa đệm sẽ trở lại hoàn toàn như ban đầu hoặc có thể bỏ qua thăm khám.
Tóm tắt nhanh: cần phân biệt ba việc: triệu chứng cải thiện, chức năng phục hồi và hình ảnh thoát vị thu nhỏ. Ba quá trình này không luôn xảy ra cùng lúc. Theo dõi bảo tồn thường phù hợp khi không có dấu hiệu đỏ; yếu tăng nhanh, bí tiểu, tê vùng yên ngựa hoặc dấu hiệu chèn ép tủy cần được đánh giá khẩn.
“Tự khỏi” trong thoát vị đĩa đệm nghĩa là gì?
Trong giao tiếp hằng ngày, “khỏi” có thể được hiểu theo nhiều cách. Với thoát vị đĩa đệm, nên tách thành:
- Giảm triệu chứng: đau, tê hoặc khó chịu giảm dù MRI vẫn còn thay đổi.
- Phục hồi chức năng: người bệnh ngủ, đi lại, làm việc và vận động tốt hơn.
- Khối thoát vị co nhỏ: hình ảnh theo dõi cho thấy mô thoát vị giảm kích thước hoặc được hấp thu một phần.
- Đĩa đệm trở lại hoàn toàn như cũ: điều này không nên được cam kết; thoái hóa hoặc thay đổi cấu trúc có thể vẫn tồn tại.
Vì vậy, một người có thể hết đau trước khi hình ảnh thay đổi, hoặc MRI có thể cải thiện trong khi vẫn còn khó chịu do yếu tố khác. Mục tiêu điều trị thường là phục hồi chức năng và bảo đảm an toàn, không phải làm cho phim chụp “đẹp” bằng mọi giá.
Vì sao triệu chứng có thể tự giảm?
Phản ứng viêm quanh rễ thần kinh giảm dần
Đau lan không chỉ do lực ép cơ học. Các chất trung gian viêm quanh mô đĩa đệm và rễ thần kinh có thể làm rễ nhạy cảm. Khi phản ứng này giảm, đau và tê có thể cải thiện ngay cả khi khối thoát vị chưa biến mất.
Hệ thần kinh thích nghi và khả năng vận động phục hồi
Giảm sợ vận động, trở lại hoạt động phù hợp, ngủ tốt hơn và cải thiện sức bền có thể làm chức năng tăng dần. Đây không phải bằng chứng rằng đĩa đệm đã “vào lại vị trí”, mà là cơ thể và hành vi vận động đang thích nghi.
Một số khối thoát vị có thể được hấp thu
Các tổng quan hệ thống cho thấy thoát vị thắt lưng dạng extrusion hoặc sequestration có khả năng thoái triển trên hình ảnh cao hơn dạng bulging hoặc protrusion. Cơ chế được đề xuất gồm mất nước, co rút và phản ứng miễn dịch–mạch máu giúp dọn mô thoát vị tiếp xúc với khoang ngoài màng cứng.
Những tỷ lệ nghiên cứu là số trung bình của các nhóm được chọn và cách định nghĩa khác nhau; không thể dùng để dự đoán chắc chắn cho một cá nhân, cũng không áp dụng nguyên xi cho mọi thoát vị cổ.
Mất bao lâu để cải thiện?
Thời gian thay đổi rất khác nhau. AANS ghi nhận triệu chứng đau rễ do thoát vị cải thiện theo thời gian ở phần lớn người bệnh, từ vài ngày đến vài tuần. Trong khi đó, thay đổi kích thước trên MRI thường diễn ra chậm hơn; phân tích gộp năm 2023 ghi nhận phần lớn quá trình hấp thu được quan sát trong khoảng sáu tháng điều trị bảo tồn.
Không nên lấy một mốc thời gian làm hạn chót cho mọi người. Bên cạnh số tuần, cần theo dõi xu hướng sức cơ, cảm giác, khả năng đi/đứng/ngủ/làm việc và việc có xuất hiện dấu hiệu đỏ hay không.
Trường hợp nào có thể theo dõi bảo tồn?
Thông thường có thể bắt đầu bằng xử trí không phẫu thuật khi triệu chứng ổn định, không có thiếu hụt thần kinh nặng hoặc tiến triển, không nghi hội chứng chùm đuôi ngựa/chèn ép tủy và không có dấu hiệu gợi ý ung thư, nhiễm trùng hay gãy xương.
NICE khuyến nghị cung cấp thông tin, hỗ trợ tự quản lý và khuyến khích duy trì hoạt động bình thường trong khả năng. Chụp hình ảnh không được khuyến nghị thường quy ở tuyến không chuyên khoa nếu kết quả không làm thay đổi xử trí.
Theo dõi hồi phục bằng gì?
- Mức đau lan và vùng tê có thu hẹp hay lan rộng.
- Sức cơ: đi gót, nhón chân, cầm nắm hoặc nâng tay tùy vị trí tổn thương.
- Quãng đi, thời gian ngồi/đứng và khả năng làm việc.
- Giấc ngủ và nhu cầu dùng thuốc.
- Khả năng kiểm soát đại tiểu tiện và cảm giác vùng yên ngựa.
Nên tái khám khi xu hướng xấu đi, chức năng không cải thiện theo kế hoạch hoặc xuất hiện dấu hiệu mới. Không tự kiểm tra sức cơ quá mức và không trì hoãn đánh giá chỉ vì mức đau tạm giảm.
Khi nào không nên chờ “tự khỏi”?
Đến cơ sở cấp cứu ngay nếu đau lưng hoặc đau cổ kèm:
- Bí tiểu, mất cảm giác buồn tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất kiểm soát đại tiện.
- Tê quanh hậu môn, bộ phận sinh dục hoặc mặt trong hai đùi.
- Yếu tay/chân mới xuất hiện hoặc tăng nhanh, bàn chân rũ, không thể đi lại bình thường.
- Tay vụng về, đi không vững, chân cứng hoặc phản xạ bất thường gợi ý chèn ép tủy cổ.
- Sốt, rét run, suy giảm miễn dịch, tiền sử ung thư, sụt cân không chủ ý hoặc đau sau chấn thương mạnh.
Đây có thể là biểu hiện của hội chứng chùm đuôi ngựa, chèn ép tủy, nhiễm trùng, gãy xương hoặc bệnh lý nghiêm trọng khác. Không tự kéo, bẻ hoặc nắn chỉnh mạnh trong các tình huống này.
Làm gì để hỗ trợ quá trình hồi phục?
Duy trì hoạt động trong mức chịu được
Hạn chế ngắn những hoạt động làm đau lan hoặc yếu tăng rõ, nhưng tránh nằm bất động kéo dài. Đi bộ quãng ngắn, đổi tư thế thường xuyên và tăng dần hoạt động theo đáp ứng thường phù hợp hơn cố “nghỉ cho khỏi hẳn”.
Tập luyện có hướng dẫn
Chương trình nên dựa trên vị trí triệu chứng, sức cơ, khả năng kiểm soát vận động và mục tiêu sinh hoạt. Không có bài tập nào bảo đảm làm khối thoát vị “chui vào”. Dừng và đánh giá lại nếu bài tập làm tê/yếu lan rộng hoặc chức năng xấu đi.
Dùng thuốc có cân nhắc
Thuốc giảm đau cần phù hợp bệnh dạ dày, thận, tim mạch, thai kỳ và các thuốc đang dùng. Không tự phối hợp nhiều thuốc hoặc kéo dài liều. NICE không khuyến nghị gabapentinoid, thuốc chống động kinh, corticosteroid đường uống hoặc benzodiazepine cho đau thần kinh tọa.
Liệu pháp bằng tay không phải cách “đưa đĩa đệm về chỗ”
NICE chỉ xem xét liệu pháp bằng tay như một phần của gói điều trị có vận động, không phải phương pháp đơn độc. Không có căn cứ để hứa chữa khỏi hoặc tái tạo đĩa đệm bằng một số buổi cố định.
Có cần chụp MRI lại để xác nhận đã khỏi?
Không phải ai cũng cần chụp lại. ACR đánh giá MRI thường không phù hợp ở đau thắt lưng cấp không có dấu hiệu đỏ và chưa qua xử trí. NICE khuyên chỉ cân nhắc hình ảnh ở tuyến chuyên khoa khi kết quả có khả năng thay đổi quyết định điều trị.
Chụp lại có thể được xem xét khi triệu chứng thay đổi, thiếu hụt thần kinh tiến triển, nghi bệnh lý nghiêm trọng hoặc trước can thiệp/phẫu thuật. Nếu chức năng cải thiện tốt và không có dấu hiệu đỏ, phim kiểm tra chỉ để “xem đĩa đệm đã vào chưa” thường không phải mục tiêu chính.
Khi nào cân nhắc phẫu thuật?
Phẫu thuật không chỉ dựa vào kích thước thoát vị. NICE khuyến nghị cân nhắc giải ép ở người đau thần kinh tọa khi điều trị không phẫu thuật không cải thiện đau hoặc chức năng và hình ảnh phù hợp triệu chứng. Thiếu hụt thần kinh tiến triển, hội chứng chùm đuôi ngựa hoặc chèn ép tủy cần đánh giá sớm/khẩn hơn.
Phẫu thuật có thể giúp giảm chèn ép trong trường hợp phù hợp nhưng không bảo đảm khỏi hoàn toàn, không tái phát hoặc hết mọi đau lưng. Quyết định cần cân bằng diễn tiến, chức năng, bệnh nền, lựa chọn của người bệnh và rủi ro.
Hiểu đúng kết quả nghiên cứu về “tự tiêu”
Phân tích gộp năm 2023 trên 31 nghiên cứu và 2.233 người điều trị bảo tồn ước tính tỷ lệ hấp thu tổng thể khoảng 70%, cao hơn ở dạng sequestration và extrusion. Một phân tích gộp khác cũng ghi nhận hình thái khối thoát vị liên quan khả năng thoái triển.
Con số này không có nghĩa 70% người bệnh sẽ “khỏi hẳn”, bởi tiêu chí hình ảnh, thời gian chụp lại và đặc điểm người tham gia khác nhau. Cũng không nên trì hoãn điều trị khẩn ở người có dấu hiệu đỏ chỉ để chờ hấp thu tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Hết đau có nghĩa khối thoát vị đã biến mất?
Không nhất thiết. Phản ứng viêm có thể giảm và hệ thần kinh thích nghi trước khi MRI thay đổi. Điều quan trọng là chức năng và khám thần kinh ổn định.
Khối thoát vị lớn có chắc chắn phải mổ?
Không. Một số khối extrusion hoặc sequestration lớn có thể thoái triển, nhưng kích thước không được dùng riêng lẻ. Dấu hiệu thần kinh, mức mất chức năng, diễn tiến và sự phù hợp giữa lâm sàng–hình ảnh mới quyết định.
Có thể tiếp tục làm việc khi đang hồi phục không?
Nhiều người có thể tiếp tục với điều chỉnh tải, tư thế và thời gian nghỉ. Nếu công việc làm yếu/tê tăng, gây mất kiểm soát vận động hoặc liên quan nâng nặng, nên được đánh giá và lập kế hoạch trở lại hoạt động riêng.
Để hiểu các thuật ngữ trên MRI, xem thêm các giai đoạn thoát vị đĩa đệm và ý nghĩa lâm sàng. Thông tin tổng quan về nguyên nhân, triệu chứng và lựa chọn điều trị có tại bài trụ cột về thoát vị đĩa đệm.
Tài liệu tham khảo
- Zhong M và cộng sự. Incidence of Spontaneous Resorption of Lumbar Disc Herniation: A Meta-analysis.
- Rashed S và cộng sự. Predictive factors for spontaneous regression in lumbar disc herniation.
- Chiu CC và cộng sự. Probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc.
- NICE NG59: Low back pain and sciatica – recommendations.
- ACR Appropriateness Criteria: Low Back Pain.
- American Association of Neurological Surgeons: Herniated Disc.
Nội dung chỉ nhằm cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị trực tiếp. Nếu có dấu hiệu cấp cứu, hãy liên hệ dịch vụ cấp cứu tại nơi bạn đang ở.
