Đau thần kinh tọa thường được dùng để mô tả đau lan theo đường đi của dây thần kinh từ vùng lưng dưới hoặc mông xuống chân. Người bệnh có thể đau kiểu bỏng rát, như điện giật, kèm tê châm chích hoặc yếu chân. Tuy vậy, đau chân không phải lúc nào cũng do thần kinh tọa; cần hỏi bệnh và khám để phân biệt với vấn đề ở hông, khớp, mạch máu hay thần kinh khác. Nội dung dưới đây giúp nhận biết dấu hiệu cần theo dõi, đi khám và cấp cứu, không dùng để tự chẩn đoán.
Đau thần kinh tọa có những triệu chứng điển hình nào?
Triệu chứng thường nổi bật ở mông và mặt sau một chân, có thể lan xuống bàn chân hoặc ngón chân. Cảm giác có thể là đau nhói, bỏng rát, châm chích, tê hoặc yếu; một số người đau tăng khi ho, hắt hơi hoặc vận động. Đau lưng có thể xuất hiện nhưng không nhất thiết nặng bằng đau chân. Nếu chỉ đau khu trú vùng lưng mà không có đau lan xuống chân, chưa nên gọi đó là đau thần kinh tọa. Phân bố thực tế thay đổi giữa người bệnh và không thể xác định rễ thần kinh chỉ từ hình vẽ đường đau. NHS: Sciatica; NHS Dorset: Back pain–leg pain–sciatica.
Phân biệt đau lan xuống chân với đau lưng thông thường
| Điều quan sát | Đau lưng thường gặp | Triệu chứng gợi ý cần đánh giá đau thần kinh tọa |
|---|---|---|
| Vị trí nổi bật | Chủ yếu ở vùng thắt lưng. | Đau ở mông và lan xuống một chân, đôi khi đến bàn chân. |
| Cảm giác đi kèm | Có thể căng, nhức hoặc co cứng. | Có thể bỏng rát, điện giật, tê châm chích hoặc yếu chân. |
| Ý nghĩa | Không thể biết nguyên nhân chỉ từ vị trí. | Cũng không đủ để tự kết luận thoát vị đĩa đệm hay cần chụp MRI. |
Nếu bạn chủ yếu đau thắt lưng lan xuống mông mà chưa rõ có xuống chân không, tham khảo bài đau lưng lan xuống mông: khi nào cần đi khám. Khi tê chân là triệu chứng chính, xem đau lưng kèm tê chân và tê bì tay chân: nguyên nhân và dấu hiệu cần khám.
Nguyên nhân nào có thể liên quan?
Đau lan kiểu thần kinh tọa có thể liên quan kích thích hoặc chèn ép rễ thần kinh vùng thắt lưng, chẳng hạn do vấn đề đĩa đệm hay hẹp ống sống. Nhưng cùng một triệu chứng có nhiều nguyên nhân và hình ảnh thoái hóa trên MRI cũng có thể gặp ở người không đau. Bác sĩ sẽ đánh giá diễn tiến, sức cơ, cảm giác, phản xạ và dấu hiệu của bệnh lý khác. Theo NICE NG59, không nên chụp hình ảnh thường quy ở cơ sở không chuyên khoa cho mọi trường hợp đau lưng hoặc đau thần kinh tọa; chỉ cân nhắc khi kết quả có khả năng thay đổi hướng xử trí.
Khi nào cần khám sớm?
- Đau lan xuống chân kéo dài, tái diễn hoặc tăng dần, ảnh hưởng ngủ, đi lại hay sinh hoạt.
- Tê rõ, yếu chân, khó nhấc bàn chân, đi vấp hoặc giảm khả năng vận động.
- Đau sau chấn thương, kèm sốt, cảm giác ốm toàn thân, tiền sử ung thư hoặc tình huống khiến bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân nghiêm trọng khác.
- Đã tự chăm sóc phù hợp nhưng không cải thiện hoặc không chắc đây có phải đau thần kinh tọa.
Khi khám, hãy kể đường lan của đau, một hay hai chân, mức độ tê/yếu, thời điểm bắt đầu, các tư thế làm đau tăng và bệnh/thuốc đang dùng. NHS: Back pain; Cambridge University Hospitals NHS: Sciatica.
Dấu hiệu nào phải đi cấp cứu ngay?
Đến khoa cấp cứu ngay nếu đau lưng hoặc đau lan chân đi kèm tê hoặc yếu ở cả hai chân đang nặng lên; mất cảm giác vùng quanh bộ phận sinh dục/hậu môn (vùng yên ngựa); bí tiểu mới xuất hiện, tiểu không kiểm soát hoặc mất kiểm soát đại tiện. Đây là những dấu hiệu có thể liên quan chèn ép chùm đuôi ngựa, tình trạng cần đánh giá khẩn, không chờ lịch khám thường. Không cần phải có đủ tất cả dấu hiệu mới được đi cấp cứu. NHS: Sciatica — urgent help; Torbay and South Devon NHS: Cauda equina syndrome.
Trong lúc chờ khám, nên làm gì và tránh điều gì?
Nếu không có dấu hiệu cấp cứu, hãy cố gắng duy trì hoạt động thường ngày ở mức chịu được và đổi tư thế thường xuyên thay vì nằm bất động kéo dài. Có thể trao đổi với nhân viên y tế về vận động phù hợp, giảm đau và liệu pháp hỗ trợ theo tình trạng riêng. Không tự kéo nắn mạnh, tập xuyên cơn đau tăng hoặc dùng thuốc kéo dài khi chưa đánh giá nguy cơ và chống chỉ định. NICE khuyến nghị hướng dẫn tự chăm sóc và duy trì hoạt động; liệu pháp bằng tay, nếu được cân nhắc, nên là một phần của gói điều trị có vận động chứ không phải lời hứa chữa khỏi. NICE NG59: Recommendations; Mersey Care NHS: Sciatica.
Câu hỏi thường gặp
Đau thần kinh tọa có phải luôn do thoát vị đĩa đệm?
Không. Đĩa đệm là một khả năng, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Cần xét triệu chứng, khám và chỉ định cận lâm sàng hợp lý trước khi kết luận.
Có cần chụp MRI ngay không?
Không phải ai cũng cần. NICE khuyến nghị không chụp thường quy ở bối cảnh không chuyên khoa; bác sĩ cân nhắc khi kết quả dự kiến làm thay đổi điều trị hoặc có dấu hiệu nghiêm trọng.
Tê chân nhưng ít đau có phải đau thần kinh tọa?
Không thể kết luận chỉ từ tê. Tê chân cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác. Nếu tê kéo dài hoặc kèm yếu, nên khám.
Lưu ý y khoa: Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám hoặc kế hoạch điều trị cá nhân. Không trì hoãn cấp cứu với dấu hiệu rối loạn tiểu tiện/đại tiện mới, tê vùng yên ngựa hoặc yếu hai chân tăng nhanh. Không có phương pháp nào bảo đảm chữa khỏi mọi trường hợp.
