Bạn có thể tự quan sát dấu hiệu lệch vai và vẹo cột sống tại nhà, nhưng đây chỉ là bước sàng lọc. Hãy nhìn độ cao hai vai, bả vai, khoảng eo–cánh tay, hông và độ nhô của lồng ngực khi cúi về trước. Một dấu hiệu bất đối xứng không đủ để chẩn đoán cong vẹo; chẩn đoán cần khám và, khi có chỉ định, X-quang tư thế đứng.
Chuẩn bị trước khi tự kiểm tra
- Chọn nơi đủ sáng, nền phẳng, có khoảng trống để đứng và cúi người an toàn.
- Mặc áo mỏng, vừa người để thấy đường vai và eo; tôn trọng riêng tư, đặc biệt với trẻ.
- Nhờ một người quan sát từ phía sau hoặc chụp ảnh ở cùng độ cao. Không dựa vào ảnh selfie méo góc.
- Đứng chân trần, hai chân song song, thả lỏng tay; không cố “đứng thẳng chuẩn” hoặc rướn vai.
- Dừng ngay nếu chóng mặt, đau tăng, tê hoặc yếu chân.
5 bước quan sát tại nhà
Bước 1: Nhìn độ cao của hai vai
Đứng tự nhiên, nhìn từ phía sau xem một vai có cao hơn rõ hay không. Sau đó quan sát đầu có nằm gần giữa khung chậu hay thân có nghiêng sang một bên. Lệch nhẹ ở một thời điểm có thể do tư thế; hãy kiểm tra lại khi người được quan sát đã thả lỏng.
Bước 2: So sánh hai bả vai
Xem một bả vai có cao hoặc nhô hơn bên kia không. Bất đối xứng có thể gặp trong cong vẹo, nhưng cũng có thể liên quan tư thế, cơ quanh vai, chấn thương hoặc bệnh lý bả vai. Không ấn, kéo hoặc cố “nắn” bả vai về vị trí đối xứng.
Bước 3: Quan sát đường eo và hông
So sánh khoảng trống giữa cánh tay và thân hai bên, đường gấp eo và độ cao của hông. Chênh lệch chiều dài chân, cách đứng dồn trọng lượng hoặc vấn đề khớp háng có thể làm khung chậu nghiêng và tạo đường cong tư thế, vì vậy dấu hiệu này cần được đối chiếu khi khám.
Bước 4: Xem quần áo có rủ lệch không
Áo, cạp quần hoặc gấu áo thường xuyên lệch có thể là dấu hiệu gợi ý. Tuy nhiên, đường may, dáng quần áo và thói quen mang túi một bên cũng ảnh hưởng; không dùng quần áo làm bằng chứng chẩn đoán.
Bước 5: Thử nghiệm pháp cúi người nhẹ nhàng
Người được kiểm tra đứng hai chân cạnh nhau, gối thẳng nhưng không khóa cứng, hai tay buông tự do rồi cúi từ từ về trước. Người quan sát nhìn từ phía sau xem một bên lồng ngực hoặc vùng thắt lưng có cao hơn bên kia hay không. Đây là phiên bản quan sát của nghiệm pháp Adams; nó giúp phát hiện xoay thân nhưng không đo được góc cong cột sống.
Kết quả nào đáng chú ý?
Nên ghi nhận khi cùng một bất đối xứng xuất hiện ở nhiều lần quan sát: một vai hoặc bả vai cao hơn, thân lệch, eo hai bên khác nhau, một bên sườn nhô rõ khi cúi, hoặc biến dạng tăng dần. Có thể lưu ảnh với cùng tư thế và góc máy để trao đổi với nhân viên y tế, nhưng không dùng ứng dụng điện thoại để tự tính góc Cobb.
Nếu bất đối xứng biến mất khi đổi tư thế hoặc cân lại hai chân, có thể là đường cong chức năng/tư thế; vẫn cần khám nếu dấu hiệu lặp lại, rõ dần hoặc kèm triệu chứng.
Vì sao tự kiểm tra không thể xác nhận vẹo cột sống?
Cong vẹo cấu trúc là biến dạng ba chiều, gồm cong sang bên và xoay thân đốt sống. Nhìn từ ngoài không cho biết chính xác vị trí, độ lớn, nguyên nhân hoặc nguy cơ tiến triển. SRS và NIAMS mô tả chẩn đoán dựa trên bệnh sử, khám thể chất và X-quang khi cần; góc Cobb trên 10 độ thường được dùng để định nghĩa cong vẹo trên phim, nhưng ngưỡng này không đồng nghĩa phải điều trị.
Sàng lọc cũng có thể cho kết quả dương tính giả hoặc bỏ sót đường cong nhẹ. USPSTF kết luận bằng chứng chưa đủ để cân bằng lợi ích và tác hại của sàng lọc thường quy ở thanh thiếu niên không triệu chứng; điều đó không có nghĩa bỏ qua một dấu hiệu thực tế mà gia đình đã nhận thấy.
Khi nào nên đặt lịch khám?
- Bất đối xứng vai, bả vai, eo hoặc lồng ngực lặp lại và rõ ràng.
- Dấu hiệu tăng trong giai đoạn trẻ cao nhanh hoặc người lớn thấy biến dạng tiến triển.
- Đau kéo dài, hạn chế hoạt động hoặc mất cân bằng khi đứng/đi.
- Có tiền sử gia đình cong vẹo cột sống hoặc bệnh thần kinh–cơ.
- Không chắc bất đối xứng đến từ cột sống, vai, hông hay chiều dài chân.
Dấu hiệu nào cần khám sớm hoặc cấp cứu?
Khám sớm nếu có đau về đêm, sốt, sụt cân, biến dạng tiến triển nhanh, tê hoặc yếu chi, dáng đi thay đổi hay khó thở. Đến cấp cứu nếu yếu liệt xuất hiện đột ngột, mất kiểm soát tiểu tiện–đại tiện, tê vùng yên ngựa, chấn thương nặng hoặc triệu chứng thần kinh tăng nhanh. Những dấu hiệu này không điển hình cho cong vẹo vô căn đơn thuần.
Bác sĩ sẽ kiểm tra thêm những gì?
Khám có thể gồm quan sát ở nhiều tư thế, nghiệm pháp Adams, đo độ xoay thân bằng scoliometer, đánh giá chiều dài chân, khớp vai–hông, sức cơ, cảm giác và phản xạ. X-quang toàn cột sống tư thế đứng được cân nhắc khi kết quả giúp xác nhận và lập kế hoạch theo dõi. MRI không phải xét nghiệm thường quy cho mọi trường hợp; chỉ định phụ thuộc kiểu đường cong và dấu hiệu bất thường.
Đọc thêm theo độ tuổi
Với trẻ, xem dấu hiệu nhận biết sớm cong vẹo cột sống. Trong giai đoạn tăng trưởng, tham khảo những lưu ý ở tuổi dậy thì. Người trưởng thành có thể đọc về chẩn đoán và điều trị cong vẹo cột sống ở người lớn.
Tài liệu tham khảo
- Scoliosis Research Society. Diagnosing Scoliosis.
- NIAMS. Scoliosis in Children and Teens.
- NIAMS. Diagnosis, Treatment, and Steps to Take.
- NHS. Scoliosis.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Scoliosis in Children.
- USPSTF. Adolescent idiopathic scoliosis: screening.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám hoặc chẩn đoán. Không tự nắn chỉnh, kéo cột sống hay mua nẹp chỉ dựa trên quan sát tại nhà.
