Không phải mọi trường hợp lệch vai hoặc nghi cong vẹo cột sống đều cần chụp X-quang ngay. Bác sĩ thường khám tư thế, độ cân xứng và thần kinh trước. X-quang được cân nhắc khi cần xác nhận đường cong cấu trúc, đo mức độ, tạo mốc theo dõi hoặc lập kế hoạch điều trị.
Khi nào nên chụp X-quang cột sống?
Chụp X-quang thường có giá trị trong các tình huống sau:
- Khám lâm sàng ghi nhận vai, bả vai, eo hoặc khung chậu bất đối xứng; nghiệm pháp cúi người gợi ý xoay thân mình hoặc bác sĩ nghi có vẹo cột sống cấu trúc.
- Cần xác nhận chẩn đoán, xác định vị trí và kiểu đường cong, đo góc Cobb, đánh giá cân bằng thân mình hoặc mức trưởng thành xương.
- Đã có phim nền và cần theo dõi nguy cơ tiến triển, nhất là ở trẻ hoặc thiếu niên còn tăng trưởng.
- Cần quyết định hoặc đánh giá đáp ứng với nẹp, phục hồi chức năng hay phương án điều trị khác.
- Cần lập kế hoạch trước hoặc theo dõi sau phẫu thuật theo chỉ định chuyên khoa.
Ảnh chụp điện thoại, quan sát tại nhà hay một bên vai cao hơn chỉ là dấu hiệu gợi ý; chúng không thay thế khám và không đo được góc Cobb đáng tin cậy. Bạn có thể xem thêm cách tự kiểm tra dấu hiệu lệch vai và vẹo cột sống để biết khi nào nên đi khám.
Phim X-quang nào thường được sử dụng?
Để đánh giá cong vẹo, cơ sở y tế thường chụp cột sống toàn trục ở tư thế đứng để phản ánh đường cong khi chịu tải. Tư thế trước–sau hoặc sau–trước và phim nghiêng được lựa chọn tùy mục tiêu. Theo hướng dẫn của American College of Radiology (ACR), tư thế sau–trước (PA) và kỹ thuật liều thấp có thể giúp giảm liều chiếu; phim nghiêng không nhất thiết phải lặp lại ở mọi lần nếu cân bằng theo mặt phẳng dọc không thay đổi.
Trên phim, bác sĩ có thể đo góc Cobb và mức độ vẹo cột sống. Con số này phải được đặt trong bối cảnh tuổi, mức tăng trưởng còn lại, vị trí đường cong, triệu chứng và sự thay đổi so với phim cũ; một con số riêng lẻ không tự quyết định điều trị.
Ở người trưởng thành, phim còn được đặt trong bối cảnh mất cân bằng thân mình, đau và dấu hiệu thần kinh. Xem thêm tổng quan về chẩn đoán và điều trị cong vẹo cột sống ở người lớn.
Bao lâu cần chụp lại?
Không có một lịch chụp chung cho tất cả mọi người. Khoảng cách theo dõi phụ thuộc vào tuổi, giai đoạn tăng trưởng, mức độ và tốc độ tiến triển của đường cong, triệu chứng cũng như phương án điều trị. Trẻ đang lớn hoặc đường cong thay đổi có thể cần theo dõi sát hơn người trưởng thành ổn định.
Tài liệu ACR dẫn khuyến nghị chuyên môn rằng trong một số chương trình theo dõi trẻ, thăm khám nối tiếp thường không cần dày hơn mỗi 6 tháng; đây không phải lịch áp dụng cứng nhắc. Bác sĩ có thể điều chỉnh sớm hoặc muộn hơn dựa trên nguy cơ và phim trước đó. Không nên tự đặt lịch chụp định kỳ khi chưa được đánh giá.
Làm sao giảm phơi nhiễm tia khi phải theo dõi?
Liều tia của một lần chụp X-quang thường thấp nhưng không bằng không. Khi cần chụp nhiều lần, các bước sau giúp tránh phơi nhiễm không cần thiết:
- Mang theo phim và báo cáo cũ để bác sĩ so sánh, tránh chụp trùng.
- Hỏi cơ sở chụp về tư thế PA, kỹ thuật liều thấp hoặc hệ thống EOS nếu có và phù hợp.
- Chỉ chụp vùng và tư thế cần thiết cho câu hỏi lâm sàng.
- Báo cho nhân viên y tế nếu đang hoặc có khả năng mang thai trước khi chụp.
Lợi ích của phim cần thiết thường lớn hơn nguy cơ nhỏ do bức xạ, nhưng quyết định vẫn nên dựa trên chỉ định và nguyên tắc dùng liều thấp nhất hợp lý.
Khi nào cần MRI hoặc CT thay vì X-quang?
X-quang vẫn là phương tiện chính để đo và theo dõi đường cong. MRI không dùng tia ion hóa và có thể được bác sĩ chỉ định khi cần đánh giá tủy sống, đĩa đệm hoặc nguyên nhân khác, chẳng hạn có yếu/tê tiến triển, dấu thần kinh, đau bất thường, khởi phát rất sớm, đường cong không điển hình, tiến triển nhanh hoặc trước một số ca phẫu thuật.
CT cho hình ảnh xương chi tiết nhưng liều tia cao hơn, nên thường dành cho tình huống chọn lọc như lập kế hoạch phẫu thuật hay nghi tổn thương xương đặc hiệu. MRI và CT không phải lựa chọn thay thế thường quy cho phim đứng khi mục tiêu là đo góc Cobb.
Dấu hiệu cần khám sớm hoặc cấp cứu
Đừng chờ lịch chụp thông thường nếu có một trong các dấu hiệu sau:
- Yếu chân tăng dần, đi lại thay đổi rõ, tê vùng yên ngựa hoặc mất kiểm soát tiểu tiện/đại tiện.
- Đau dữ dội sau chấn thương lớn, biến dạng xuất hiện đột ngột hoặc khó thở.
- Đau về đêm kéo dài kèm sốt, sụt cân không chủ ý hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
- Ở trẻ, đường cong hoặc bất đối xứng tăng nhanh trong giai đoạn tăng trưởng.
Các triệu chứng thần kinh cấp hoặc rối loạn bàng quang/ruột cần được đánh giá cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ lệch vai nhẹ có cần chụp ngay không?
Không nhất thiết. Lệch vai có thể liên quan tư thế hoặc nhiều nguyên nhân khác. Khám lâm sàng giúp quyết định liệu có đủ nghi ngờ vẹo cột sống cấu trúc để cần phim hay không.
Chụp X-quang có xác định được nguyên nhân đau lưng không?
Phim cho thấy cấu trúc xương và đường cong nhưng không giải thích được mọi trường hợp đau. Bác sĩ phải kết hợp bệnh sử, khám và đôi khi phương tiện khác.
Hệ thống EOS có bắt buộc không?
Không. EOS có thể giảm liều và hữu ích khi cần chụp toàn thân lặp lại, nhưng không phải nơi nào cũng có. X-quang kỹ thuật phù hợp vẫn cung cấp thông tin cần thiết.
Người mang thai có được chụp không?
Hãy thông báo trước cho bác sĩ và kỹ thuật viên. Chỉ định, thời điểm, kỹ thuật và biện pháp bảo vệ sẽ được cân nhắc theo lợi ích–nguy cơ; không nên tự hủy một khảo sát cấp thiết mà chưa trao đổi.
Tài liệu tham khảo
- NIAMS: Scoliosis – Diagnosis, Treatment, and Steps to Take.
- NIAMS: Scoliosis.
- NHS: Scoliosis.
- NHS: Scoliosis treatment in children.
- ACR Appropriateness Criteria: Scoliosis–Child.
- ACR Practice Parameter for Radiography of Scoliosis in Children.
- East Sussex Healthcare NHS Trust: Paediatrics – Spine.
- South Tees Hospitals NHS: Children’s spine referral guidance.
Nội dung nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định chụp của bác sĩ. Lựa chọn phương tiện hình ảnh cần dựa trên khám trực tiếp, tuổi, triệu chứng, nguy cơ tiến triển và phim đã có.
